Myuzik
Frɔm Maroon gumbe to maringa, pamwayn ɛn milo jazz. Di rikɔdin dɛn na dɛn ona yon, so wi de sho usay fɔ lisin, wi nɔ de kip dɛn ya.
before 1787




Dis foto sho Pɔro ɔ Sande (Bɔndo) sosayti sɛrimɔni, dansa ɔ tin. Sɔm tin we di sosayti dɛn de du na fɔ dɛn mɛmba nɔmɔ; wi sho am ya fɔ di istri, wit rɛspɛkt.
c. 1000 BC →
Di kɔndi na tɔmb piano: bɔks wit ayɛn tɔŋ dɛn we dɛn fiks pantap, di lɔng wan na di midul, we dɛn de ol na di chɛst ɛn pik wit dɛn tɔmb, ɛn wan rakl de mek in yon sawnd.
Di Limba kɔl am kututen, di Loko kɔl am bundoma. I de pan wan famili we Gerhard Kubik, wan pɔsin we de stɔdi Afrikan myuzik, se bin fɔs de na Afrika in wɛst kost lɛk 3,000 ia bifo naw, wit tɔŋ we dɛn mek wit wud ɔ bambu; ayɛn tɔŋ kam leta. Nɔbɔdi nɔ rayt dɔn wetin tɛm di kɔndi rich usay Salone de naw. Sorie Kondi, we dɛn bɔn blaynd na Mangiloko vilej, lan insɛf fɔ ple am, kam Fritɔŋ di wɔ tɛm na 1996, ɛn tek di inschrumɛnt in nem. In “Without Money No Family” kɔmɔt na 2007, ɛn frɔm 2012 i rɛkɔd wit di prodyusa Chief Boima as Kondi Band; dɛn albɔm Salone kɔmɔt na 2017.
Yu mɛmba Kondi? Sheb wetin yu mɛmba →c. 1200s →
Di balangi na zailofon: wud ki dɛn pan wud frem, wit smɔl kalbas dɛn we de ɔŋ ɔnda fɔ mek di sawnd big, ɛn dɛn de ple am wit tu stik.
Na di Kuranko ɛn ɔda Mandi pipul dɛn na di nɔt de ple am pas ɔl, ɛn Timne ɛn Limba pleya dɛn bak. Na Salone in yon kayn Mandi balafon, we di ol stori dɛn se bin de frɔm we di Mali Ɛmpaya bigin; dɛn se di Sosso Bala we de na Gini na di fɔs wan, we dɛn mek pas 800 ia bifo naw. Di trɛvla Ibn Battuta yɛri balafon na di Mali kiŋ in kɔt na 1352, ɛn Yurop pipul dɛn na di kost bin de rayt bɔt am na di 1600 dɛn. Na 1914–15 di antropolojist Northcote Thomas rɛkɔd balang pleya dɛn na di Nɔt na waks silinda.
Yu mɛmba Balangi? Sheb wetin yu mɛmba →c. 1500s →
Timne prɔsɛshɔn myuzik fɔ te to twɛnti pleya, we ɛni wan de blo bambu trɔmpɛt (ɔ, tide, pis ayɛn payp, bɔku tɛm ol mɔto pat) we de mek wan nɔt nɔmɔ, ɔntap drɔm, shaka ɛn kaubɛl; di nɔt dɛn de jɔyn to wan tɔyn.
Di stori, lɛk aw Janka Nabay tɛl am, se bubu bigin lɛk 500 ia bifo naw na Mange Bureh vilej, we wan smɔl “bubu bɔy” tek di myuzik frɔm wich dɛn ɛn gi am to ɔlman, ɛn i day fɔ dat. Fɔs, dɛn bin de ple am na di ol rilijɔn sɛrimɔni dɛn fɔ kɔl di ol pipul dɛn we dɔn day. Afta Fula ticha dɛn frɔm Futa Jallon briŋ Islam kam to di Timne, i tɔn di myuzik fɔ 36-awa prɔsɛshɔn di Ramadan tɛm. Janka Nabay mek di fɔs bubu rɛkɔd di wɔ tɛm, wit ilɛktrik inschrumɛnt, ɛn na 2010 i put di fɔs bubu rɛkɔd na Nyu Yɔk.
1600s →
Di Sande (Bondo) sosayti fɔ uman dɛn de tich gyal pikin dɛn na bush, ɛn briŋ dɛn bak na tɔŋ wit siŋ ɛn dans.
Di bush skul tɛm, dɛn de siŋ ɛn dans ɛvri nɛt, ɛn di siŋ dɛn de ɛnd wit di sosayti in lɔ dɛn fɔ gud biev. We di wan dɛn we dɔn pas kam bak os, dres na wayt, dɛn de siŋ ɛn dans fɔ di wan kɔmyuniti. Di uman dɛn de kip di bit wit di segbureh, kalbas we dɛn rap wit rop nɛt we gɛt shɛl ɔ sid pan am. Di fɔs Yurop pipul rayt-ɔp bɔt di sosayti, we kɔl am “Sandy”, na Olfert Dapper put am na 1668, frɔm wan stori we de frɔm lɛk 1628. Northcote Thomas rɛkɔd Bundu sosayti siŋ dɛn na waks silinda na 1914–15.
Lisin to am
1787–1950s




1790s
Wan pan di tin dɛn we Adam Afzelius, wan botanist frɔm Swidɛn, kɛr go os frɔm Salone, usay i bin de wok fɔ di Siera Lion Kɔmpini bitwin 1792 ɛn 1796, na wan haap-lut: string dɛn oba wan wud bɔdi, wit antilop ed we dɛn kav pan am.
I de na di Museum of Ethnography na Stɔkhɔm naw. Di myuzium se Afzelius in kɔlɛkshɔn na di mɔs impɔtant tin dɛn frɔm Salone we Yurop bin gɛt bifo 1800, ɛn se nɔbɔdi nɔ de yuz dis kaynd inschrumɛnt igen na Wɛst Afrika. Udat bin de ple am, ɛn fɔ wetin, di rɛkɔd nɔ se; if yu no wan inschrumɛnt we tan lɛk am, tɛl wi.
Yu mɛmba Di haap-lut? Sheb wetin yu mɛmba →1800 →
Afta di Sɛkɔn Maroon Wɔ na Jamayka (1795–96), dɛn sɛn lɛk 550 Maroon kam Fritɔŋ, ɛn dɛn rich na 1800 wit di gumbe: skwɛ drɔm we big nuf fɔ sidɔm pan, we dɛn de ple we dɛn sidɔm pan am ɔ ol am bitwin dɛn ni.
Dɛn bin de ple am fɔ go na trans ɛn rich di ol pipul dɛn we dɔn day. Na Fritɔŋ dɛn de ple am wit di marakash (bɔtul ɛn tin we dɛn de nak togɛda) ɛn kapinta sɔ, wit kɔl-ɛn-ansa. Di drɔm ɛp fɔ jɔyn ɔl di Krio kɔmyuniti dɛn na Fritɔŋ to wan. Frɔm 1900 di stayl rich ɔlsay na di kost, to Mali as gube, Kɔt Divwa as goumbe ɛn Gana as gome, ɛn na di rut fɔ asiko, maringa ɛn milo jazz.
late 1800s →
Afta Ingland ban di slev tred na 1807, dɛn bin de briŋ Afrikan dɛn we dɛn fri frɔm slev ship kam dɔŋ na Fritɔŋ.
Dɛn pikin dɛn we kɔmɔt frɔm Yoruba, di Aku, mek asiko na di las pat fɔ di 1800 dɛn: dans myuzik wit frem drɔm ɛn sɔ, ɛn leta gita ɛn akɔdiɔn. I tɔn wan pan di fɔs pɔpula myuzik we pipul dɛn bin de sheb ɔlsay na Wɛst Afrika, ɛn i gro frɔm gumbe.
Yu mɛmba Asiko? Sheb wetin yu mɛmba →1914–15
Di ol ol sawnd rɛkɔd we wi no dɛn mek na Salone, na Northcote Thomas, wan antropolojist fɔ di Brɛtish gɔvmɛnt we bin de travul na di Nɔt, mek dɛn na waks silinda na 1914–15.
Di bɔku pan dɛn na myuzik: Timne makama siŋ, Bundu sosayti siŋ, di kondene (ɔntin ap wit tɛn string), di balang zailofon, ɛn drɔm dɛn we dɛn kɔl saŋbori ɛn saŋgba. Na 21 Ɔktoba 1914 i rɛkɔd wan Kuranko flut pleya na Mabonto, na Tonkolili Distrikt tide. Di silinda dɛn de na di Brɛtish Laybri, ɛn na 2019 di [Re:]Entanglements prɔjɛkt kɛr kɔpi go bak na di tɔŋ dɛn usay dɛn mek dɛn, ɛn rɛkɔd di myuzishian dɛn we de de tide.
Lisin to am
1920s →
Kru sayla dɛn frɔm di kost na Laybiria ɛn Salone, we bin de wok na Yurop ship, lan gita frɔm di ɔda sayla dɛn ɛn mek wan stayl fɔ pik wit tu finga.
Frɔm di Fɔs Wɔl Wɔ i rich di Kru tɔŋ dɛn na di pɔt siti dɛn, wit Fritɔŋ, ɛn dɛn bin de ple am na di ples usay pipul de drink pamwayn. S. E. Rogie, we dɛn bɔn na Fonikoh na Pujehun Distrikt na 1926, bigin ple fɔ mɔni na di 1940 dɛn ɛn siŋ na Inglish, Krio, Mɛndi ɛn Timne; in siŋ dɛn na “My Lovely Elizabeth” ɛn “Please Go Easy with Me” (1960). I go Amɛrika na 1973 ɛn Ingland na 1988, ɛn rɛkɔd in las albɔm de na 1994.
1934
Fam wok bin gɛt in yon myuzik.
Na di fɔs pat fɔ 1934, Sjoerd Hofstra, wan antropolojist frɔm Ɔlan, tek foto fɔ man dɛn we de tɔn di grɔn fɔ di rays fam na Panguma, na di Mɛnde kɔntri na di ist, wit wan drɔma we de ple nia dɛn, ɛn i rayt ɔnda wan foto “di drɔma we de ple fɔ di wok na di rays fam”. Na in foto dɛn ya na di ol ol wan dɛn we wi dɔn fɛn fɔ myuzik na wok na Salone. If yu dɔn fam wit drɔm, ɔ yu no di siŋ dɛn, sheb wetin yu mɛmba.
Yu mɛmba Drɔm na di rays fam? Sheb wetin yu mɛmba →1940s →
Pamwayn gita we dɛn jɔyn to gumbe bit, wit siŋ na Krio bɔt di siti layf.
Ebenezer Calendar, we dɛn bɔn na Fritɔŋ na 1912 to Karibian papa ɛn Krio mama, lan kapinta ɛn kɔfin wok, ɛn fɔs rɛkɔd maringa na di 1940 dɛn wit gita, trɔmpɛt, mandolin ɛn kɔnɛt. Wit in Maringa Band i put lɛk 300 siŋ na di 1950 dɛn. Na di 1960 dɛn, Afro National ɛn ɔda band dɛn mek maringa ilɛktrik.
1950s–1960s
Trinidad kalipso, we dɛn siŋ na Krio, na bin di sawnd fɔ Fritɔŋ bifo indipɛndɛns.
Ebenezer Calendar ɛn Francis McFoy (“Famous Scrubbs”) tu put kalipso na dɛn myuzik. Ali Ganda, we dɛn bɔn na Serabu na 1927, siŋ wit di Carnival Star Orchestra ɛn rɛkɔd di indipɛndɛns kalipso “Freedom, Freedom, Sierra Leone”.
1960s–1980s


1960s–1980s
Ilɛktrik gita, hɔn ɛn sol.
Geraldo Pino, we dɛn bɔn na Fritɔŋ na 1934, mek di Heartbeats wit ɔda pipul na di 1960 dɛn. Na di 1970 dɛn, Afro National, Orchestra Muyei (“wi kɔntri”), Sabanoh 75 ɛn Super Combo miks hailayf, fɔnk, sol ɛn Kɔngo rumba wit siŋ dɛn frɔm os; Muyei travul go Amɛrika kɔlɛj dɛn na 1975–76. Bunny Mack in “Let Me Love You” bin na disko siŋ na 1981, rich di Brɛtish chat ɛn win gold disk. King Masco in “Take Me For What I Am” (1988) bin de ple na pati ɛn klɔb ɔlsay na di kɔntri.
late 1960s →
Wan kwik rod kayn gumbe.
Israel Cole, we dɛn bɔn na 1944 na Leicester vilej nia Fritɔŋ, tek di nem Dr. Oloh na di las pat fɔ di 1960 dɛn ɛn kɔl in sawnd milo jazz, frɔm di ɛmti Milo tin dɛn we in band bin de fil wit ston fɔ shek; bɔtul, trayaŋgul, big drɔm ɛn mɔt ɔgan kɔmplit di band. In siŋ dɛn bin pɔpula ɔlsay na Salone frɔm di 1970 dɛn te to di bigin fɔ di 1990 dɛn, i travul go Ingland, ɛn na 1989 di gɔvmɛnt gi am di Ɔda fɔ di Rokel.
1961
Di nashɔnal antɛm, we dɛn adɔpt na indipɛndɛns na 1961: di myuzik na John Akar, di wɔd dɛn na Clifford Nelson Fyle.
Akar, we bin de ple ɛn rayt ɛn leta bi ambasada na Amɛrika, mek di Nashɔnal Dans Trup tu ia afta.
Yu mɛmba High We Exalt Thee? Sheb wetin yu mɛmba →1963 →
John Akar mek am na 1963, wit Praym Minista Sa Milton Margai in sɔpɔt, fɔ ɛnkɔrej Salone pipul dɛn fɔ gladi fɔ dɛn yon siŋ, drɔm ɛn dans.
Na 1964 di trup ple na di Nyu Yɔk Wɔl Fɛa, ɛn dɛn gi am plak fɔ di bɛst pefɔmans na di fɛa; leta da ia dɛn ple na wan at fɛstival na Lɔndɔn.
by 1964
Di tabulay (ɔ thabule) na big drɔm we tan lɛk bol, wit wan skin we dɛn tay wit rop, ɛn tu pipul de bit am wan afta di ɔda wit rop we gɛt lɛda bag ful wit ston na di ɛnd.
Dɛn kin yuz am fɔ kɔl pipul kam na mitin ɔ fɔ pre. Di wan na di Siera Lion Nashɔnal Myuzium, dɛn kɔt am frɔm mangro tik na 1964 na King Tom na Fritɔŋ; di myuzium in rɛkɔd tay am to Teli Kolle Bangura. Wan foto frɔm 2025 na Salone sho wan Fula drɔm we dɛn kɔl tabaldeh; wi nɔ dɔn chɛk yet if na di sem drɔm wit ɔda nem.
Yu mɛmba Di tabulay, di drɔm we de kɔl? Sheb wetin yu mɛmba →1970s →
Rɛge tek in nem na Jamayka na 1968, frɔm Toots and the Maytals in “Do the Reggay”, ɛn in rɛkɔd dɛn rich Fritɔŋ na di 1970 dɛn; Jimmy Cliff fɔs kam Salone na da tɛm de.
Dans-ɔl kam afta, ɛn atis dɛn na ya bigin fɔ siŋ ɛn tost oba di rid'm dɛn na Krio. Jah Man and the Sierra Wailers, we dɛn mek na di fɔs ia dɛn fɔ di wɔ, ple big kɔnsat na Victoria Park na Fritɔŋ na 11 Me 1993. Na Disɛmba 1998, di fo uman dɛn na Ladies Day Out, we de rɛkɔd fɔ Stress Inc, put di album Focus on Africa; wan pan dɛn, Linda Samai, go in yon wan na 2003 as Star Zee. Khady Black (Khadyja Fofana) siŋ rɛge na Inglish, Krio ɛn Mandingo frɔm 2002. Pipul kin yɛri Sierra Leone's Refugee All Stars (dɔŋ ya) lɛk rɛge band, bɔt dɛn myuzik tinap pan baskeda, wan bit frɔm os.
Yu mɛmba Reggae and dancehall? Sheb wetin yu mɛmba →1976 →
Chɔch kwaya dɛn bin de siŋ im na Fritɔŋ lɔŋ tɛm bifo, bɔt Desmond During frɔm di Youth for Christ studio se gɔspɛl as pɔpula myuzik bigin fɔ go ɔp na 1976, we dɛn mek di Gospel Youth Singers ɛn di Jesus Generation Youth Singers.
Grup dɛn lɛk Shield of Faith, di Melodians ɛn Salt of the Earth fala, de siŋ na Inglish ɛn Krio oba stayl dɛn frɔm rɛge to sukus, zuk ɛn hailayf. Vicky Fornah, we bigin na wan chɔch kwaya na Fritɔŋ, bigin fɔ pɔpula na 1999, ɛn Abdulai Bayoh in “Jesus So Nice” kɔmɔt na 2004.
1980s →
Bitɛn di band dɛn we de siŋ na Krio ɛn Inglish, siŋa dɛn kɛr myuzik na di os langwej dɛn go na kasɛt ɛn rɛdio.
Amie Kallon, we dɛn bɔn ɛn mɛn na Kɛnɛma, de siŋ na Mɛndɛ wit band we gɛt et to tɛn pleya ɛn dansa, ɛn in siŋ dɛn de kɛr parebul ɛn Mɛndɛ stori. I bin de pan di smɔl atis dɛn we kɔntinyu fɔ rɛkɔd ɔltɛm di wɔ (1991–2002) ɛn tɔk opin agens di rɛbɛl dɛn.
1990s →


1990s →
Ip-ɔp rich Salone na di 1980 dɛn wit pipul we kam bak frɔm ɔdasay, ɛn di wɔ tɛm (1991–2002) yɔŋ pipul dɛn lan Amɛrikan rap na dɛn at.
Planet Sound in kɔmpilayshɔn na 1999 gɛt YOK 7, ɛn afta di wɔ Paradise Studio put di “Paradise Family” rɛkɔd dɛn: Daddy Saj in “Corruption”, Matu in “Me Padi” ɛn YOK 7 in “A-Bo”, we dɛn rap bɔku na Krio bɔt fɔ mek pis, bɔt kɔrɔpshɔn ɛn bɔt lɔv. Kao Denero in fɔs albɔm, Black Leo for Life, kɔmɔt lɛk 2003, ɛn King of Freetown fala na 2005. Ɔda rapa dɛn we kam afta na LAJ, Drizilik, Krack Twist ɛn Empress P.
2000s →
Afta di wɔ dɔn na 2002, nyu studio, inschrumɛnt ɛn rɛdio stayshɔn kɛr siŋ na Krio ɔlsay na di kɔntri, we miks Afropop, R&B ɛn ip-ɔp.
Emmerson Bockarie in “Borbor Bele” (2004) put di vɛks we pipul dɛn bin vɛks wit lida dɛn we de it mɔni insay wan siŋ we bɔku pipul bin de siŋ bifo di 2007 ilɛkshɔn; afta dat i put albɔm dɛn lɛk 2 Fut Arata (2007), Yesterday Betteh Pass Tiday (2010) ɛn Survivor (2016).
2002 →
Myuzishian dɛn we di wɔ drɛb mit dɛnsɛf na Kalia rɛfyuji kamp na Gini, dɔn na Sembakounya kamp we de fa pas, ɛn mek band wit Reuben Koroma, Grace Koroma ɛn Francis “Franco” Langba.
Bɔku pipul kin yɛri dɛn myuzik lɛk rɛge, bɔt dɛn bil am pan baskeda, wan bit frɔm os. Koroma in papa bin de ple am: “A bin de nia am bad wɛn dɛn de bit drɔm, siŋ ɛn dans.” Koroma se baskeda “na bɔt an drɔm”: wan big bas drɔm, smɔl an drɔm ɛn shek-shek, ɛn pipul we de siŋ. Na Gini i yɛri di sem bit wit ɔda nem, “boom boomb tah”, ɛn i se na os i de “lɛf smɔl smɔl… i de day”. I se i gɛt “Afrika fil we nɔ de na Jamayka rɛge”; wan kritik na Nyu Yɔk yɛri insay am “di baskeda drɔm sawnd we de mɛmba pɔsin di nyabinghi drɔma dɛn na Jamayka”. Di tɛm dɛn sheb dɛn ivin we di sawnd nia: rɛge tek in nem na Jamayka na 1968 ɛn rich Fritɔŋ na di 1970 dɛn, bɔt baskeda bin dɔn de ple na Salone na Koroma in papa in tɛm. Wi nɔ fɛn ɛni buk we se di tɛm we i bigin mɔ. Sierra Leone's Refugee All Stars kam bak na Fritɔŋ na 2004, dɛn mek dɔkyumɛntri bɔt dɛn na 2005, ɛn dɛn put Living Like a Refugee (2006), Rise & Shine (2010), Radio Salone (2012) ɛn Libation (2014).
Di siŋ dɛn de na Mɛnde, Tɛmnɛ, Krio ɛn mɔ. Fɛn di wɔd dɛn → Yɛri dɛn tɛl am →
Sheb wetin yu no bɔt di myuzik